De opgave
De vertaalopgave Grieks was dit jaar een tekst van Philostratos de jongere uit de tijd van de zogenaamde Tweede Sofistiek, een tijd waarin auteurs en redenaars zich uitputten in verbale en retorische virtuositeit. Deze tekst maakt deel uit van de Imagines, een soort literaire schilderijententoonstelling bestaande uit een serie beschrijvingen van (fictieve of bestaande?) schilderijen, een genre dat men ekfrasis noemt. Het zijn vaak stijloefeningen, waarbij het erop aankomt een beschrijving te bieden die zo beeldend is, dat de lezer of toehoorder het schilderij echt vóór zich kan zien. In de te vertalen tekst doet Philostratos zijn best dat te bereiken met een schilderij van Orpheus, de mythische zanger die zelfs dieren en bomen weet te betoveren.
De procedure en het eindoordeel
Aan de jury was de lastige taak een keuze te maken uit de twee vertalingen die door de voorselectie waren gekomen: Die van Renee Muskens en Marije Derksen. Globaal gesproken ontlopen die elkaar niet veel in leesbaarheid, grammaticale correctheid en stijlniveau, hoewel Marije Derksen soms kiest voor een ietwat "stijve" weergave (bijvoorbeeld: "die de gewoonte hebben te…" in plaats van simpel "die altijd…").
Om tot een eindoordeel te komen heeft de jury de vertalingen in detail gescreend en van plusjes en minnetjes voorzien, respectievelijk voor geslaagde vertaalvondsten en voor oplossingen die naar haar oordeel minder fraai zijn. Aan de hand van de rekensom die dat opleverde komt de jury tot het eindoordeel dat de nipte winnaar van de vertaalprijs Grieks 2025 vertaling is: Renee Muskens.
Iets over de beide vertalingen samen
Beide vertalers maken zo nu en dan nogal vrij gebruik van de bij de tekst gevoegde aantekeningen. Dat getuigt van creativiteit en wordt door de jury dan ook positief geduid, tenzij het tot een foutieve interpretatie zou leiden, maar dat heeft de jury niet kunnen constateren. Integendeel: op één punt hebben de beide vertalers juist terecht een ander koers gevolgd dan hun door de aantekening werd gewezen. De vertaling van de litotes μὴ ἀργῶς (ἴδῃς) door "(kijkt u) met volle aandacht (naar…)" (Marije Derksen) en "(je moet) niet vlug-vlug (kijken)" (Renee Muskens) mag dan qua woordkeus wat overtrokken zijn, maar in elk geval wordt hier uitgegaan van de juiste betekenis van ἀργός, namelijk ‘laks, nonchalant’.
Mooi vindt de jury ook dat een alliteratie als κραγέτην κολοιὸν bij beide vertalers terugkomt in de woorden "krassende kraai" of "krijsende kauw". Ook voor het behoud van woordspelingen hebben de vertalers allebei hun best gedaan. In de verzuchting over Orpheus’ lot sluit Philostratos zijn verhaal af door een ringcompositie via een subtiele woordverwijzing, waarbij τις ἀλογία (r. 23) correspondeert met τὰ μὴ μετέχοντα λόγου (r. 1). Dit lijkt ook de vertalers niet ontgaan te zijn. Marije Derksen vertaalt ἀλογία met "iets onbeschrijfelijks", wat inhoudelijk prima correspondeert met zijn/haar vertaling van λόγου als "woord". Renee Muskens spreekt in r. 1 (naar de mening van de jury overigens juister) van "niet met rede begiftigd" en kiest, wellicht daarom, in r. 23 voor het inhoudelijk corresponderende begrip "een ongerijmdheid" (overigens een abstractum dat volgens de jury minder geschikt is als onderwerp bij "gaat overkomen"; passender zou misschien geweest zijn "iets ongerijmds").
In beide vertalingen is het ook gelukt in de slotzin van de tekst de beeldspraak in ἐκμελής recht te doen, waardoor we als lezers in de muzikale sfeer van Orpheus blijven: Renee Muskens vertaalt "een verkeerde snaar raken", Marije Derksen "uit de toon vallen".
Renee Muskens
Een aantal van de pluspunten:
- οὖν vertalen met ‘we zien dan ook dat’ is een keuze voor helderheid en begrijpelijkheid.
- ξυναγελάζονται: door de vertaling ‘vormen een kudde’ wordt, anders dan in het door de aantekeningen aangereikte ‘in een groep samenleven’, de oorspronkelijke betekenis recht gedaan.
- μουσικούς waar het gaat om vogels vertalen met ‘zangvogels’ is misschien voor de handliggend, maar niet vanzelfsprekend.
- De subtiele beschrijving οἷον ἀποσημαίνουσα τὸν νοῦν τῶν ᾲσμάτων is wel heel mooi vertaald met "zo ... dat die ons een vermoeden geeft van de aard van zijn liederen".
Een aantal van de minpunten:
- ὁπόσος betekent natuurlijk "hoe groot", maar wordt hier merkwaardig genoeg bijwoordelijk gebruikt; dat lijkt toch niet correct.
- De vertaling van οὐ δεηθέντα τέχνης met "zonder behoefte aan menselijk vakmanschap" maakt onvoldoende duidelijk, dat het hier bij τέχνη gaat om de bouwkunst en niet om de bovenmenselijke kunst van Orpheus.
- Dat het linkerbeen de citer "omhooghoudt" (ἀνέχει), terwijl die op zijn been "ligt" (κειμένην) klinkt paradoxaal. Zo ook, in dezelfde passage, waar de rechtervoet tegelijk ‘tikt’ (ἀναβάλλεται) en ‘stampt’ (ἐπικροτῶν).
- In de apostrophe aan het eind, waar Orpheus direct wordt aangesproken, zou de jury "jij aan wie" verwachten in plaats van "jou die".
Marije Derksen
Een aantal van de pluspunten:
- De vertaler weet de woordherhaling ἐν θήρᾳ - ὁ θήρ ook in het Nederlands knap te handhaven door de vertaling van "jager" voor θήρ.
- ξυναγελάζονται: door de vertaling "vormen een kudde" wordt, anders dan in het aangereikte "in een groep samenleven" van de aantekeningen, de oorspronkelijke betekenis recht gedaan.
- ἔνθεον – θεολογία: ook hier blijft de woordherhaling in het Nederlands bewaard door ἔνθεον niet te vertalen met "bezield", maar "door een god geïnspireerd".
Een aantal van de minpunten:
- "vleugels van zich afgestrekt" is een vreemde uitdrukking voor "(opzij) uitgestrekt"
- "kijkt naar" in dezelfde zin vormt een storende herhaling.
- "na bomen uit de grond te hebben getrokken" is vrij houterig en erg zakelijk rapporterend.
- Wat moet de lezer zich voorstellen bij "de golven van zijn bewegingen"?
- Het woord "plectrum" is onzijdig, ook in het Nederlands.
- De woorden ἐκκειμένῳ τῷ ἀγκῶνι καὶ καρπῷ ἔσω νεύοντι ontbreken geheel in de vertaling.
- "in zijn greep houdt" is een uitdrukking die over het algemeen overdrachtelijk gebruikt wordt; hier was waarschijnlijk het simpele "vasthoudt" beter op zijn plaats geweest.
Hieronder volgt de winnende vertaling:
"Orpheus, zoon van de Muze, betoverde met zijn muziek zelfs de wezens die niet met de rede begiftigd zijn, beweren alle schrijvers en ook de schilder zegt het: we zien dan ook een leeuw en een zwijn als publiek vlakbij Orpheus en een hert en een haas die niet wegspringen voor de aanval van de leeuw, en alle dieren, bij wie dit roofdier op zijn jacht vrees inboezemt, vormen nu zorgeloos met hem, zelf ook zorgeloos, een kudde. En zou je ook niet eens de vogels bekijken, hoe schitterend, niet alleen de zangvogels, die altijd mooi zingen in de bossen, maar doe me een plezier en kijk ook naar die schreeuwlelijk van een kauw en de krassende kraai zelf en de arend van Zeus. Hoe groot heeft die zijn beide vleugels ver uitgestrekt, zijn blik strak op Orpheus; hij draait zich niet om naar de haas, die toch vlakbij is. Weer anderen zijn met hun bek gesloten volkomen in de ban van de tovenaar, de wolven en lammeren daar, door elkaar, als verstomd.
De schilder toont zelfs nog wat meer bravoure: hij rukte namelijk bomen van hun wortels, brengt ze als publiek naar Orpheus en zet ze in een kring om hem heen. Dus een pijnboom, een cypres, een es, een zwarte populier daar en alle andere bomen, hun takken als handen samengevlochten, heeft hij rond Orpheus gezet; ze vormen een theater voor hem zonder behoefte aan menselijk vakmanschap en bieden aan vogels een zitplaats en aan hem een plek om in de schaduw te spelen. Nu de jongen. Hij zit, hij krijgt net een jong wollig baardje dat op zijn wang tevoorschijn komt, hij draagt een goudglanzende tulband, zijn blik zacht en opgaand in zijn bezigheid en steeds bezield, zijn aandacht gericht op een goddelijk thema. Hij zal ook nu iets aan het zingen zijn en hij heeft zijn wenkbrauw zo opgetrokken dat die ons een vermoeden geeft van de aard van zijn liederen. Zijn kleding verloopt van kleur volgens de wendingen van zijn bewegingen en zijn linkervoet, gestut op de aarde, houdt zijn citer omhoog die over zijn dijbeen ligt; zijn rechtervoet tikt het ritme terwijl hij op de grond stampt met zijn sandaal. Dan zijn handen: de rechter houdt het plectrum stevig vast en heeft de focus op de klanken, met de elleboog naar buiten gebogen en de pols naar binnen gedraaid en de linker slaat met de vingers recht op de snaren.
Och Orpheus, er gaat jou een ongerijmdheid overkomen: nu betover je wel wilde dieren en bomen, maar bij Thrakische vrouwen zul je een verkeerde snaar raken en ze zullen je lichaam uiteenrukken, jou die zelfs beesten een welwillend gehoor schonken wanneer je zong."
(Renee Muskens)