Juryrapport Grieks volwassenen 2025-2026

De opgave

Na de prozatekst van het vorige jaar (Philostratos) was voor de vertaalopgave Grieks 2025-2026 gekozen voor poëzie. De tekst was genomen uit de Orphische Argonautica, een anoniem episch- didactisch gedicht uit de late oudheid, waarschijnlijk uit de vierde eeuw na Christus. In de voorgelegde passage bezoeken de Argonauten de wijze centaur Cheiron, door wie de toekomstige held Achilles wordt opgevoed. Het is een passage met een pastoraal karakter, waarin de lezer wordt meegnomen naar de rustieke grot in de Pelion waarin Cheiron woont.

De vertalers stonden voor de uitdagende opgave een veertigtal hexameters, aansluitend bij de homerische traditie, maar doorspekt met neologismen en soms ondoorzichtige syntactische constructies, weer te geven in goed leesbaar Nederlands.

De procedure en algemene opmerkingen

De jury kreeg drie genomineerde vertalingen geanonimiseerd voorgelegd ter beoordeling. Zij heeft daarbij gelet op correctheid, leesbaarheid en originaliteit. Alle drie de genomineerden hebben een verdienstelijke poging gedaan de Griekse tekst goed en nauwgezet weer te geven met behoud van de sfeer van het origineel. Toch zijn er soms aanzienlijke verschillen, die leiden tot een totaal andere voorstelling van zaken. Zo wordt in r. 377 σκοπιῆς προὔχοντα κολωνόν geïnterpreteerd als “de heuvel, hoger dan een wachttoren” (Lucas Verlinden), “de hoogte van die uitkijkpost” (vert. 2) of “de heuvel daarginds, iets boven dat kijkpunt” (Bart Bernaert). Een ander voorbeeld is de uiteenlopende vertaling van ἐξῖκεν ἀτάρπιτον (r. 392): “ging hij van het voetpad af” (Lucas Verlinden), “sloeg hij een paadje in” (Hans Akkerboom) en “koos hij een pad” (vert. 3).

Beoordeling van de vertalingen

Lucas Verlinden bevat zeker bijzondere vondsten die getuigen van originaliteit, zoals de poging het hapax legomenon χελυκλόνος (r. 383 ) weer te geven door het bijzondere neologisme “schildpaddenklankkast”. Toch komt deze vertaling niet in aanmerking voor de eerste prijs vanwege een aantal discutabele of zelfs foutieve interpretaties van de tekst. Vreemd is bijvoorbeeld dat Thetis “vandaag” naar de Pelion zou zijn gekomen (r. 385) om de baby Achilles te brengen, terwijl deze 13 regels verder een lier staat te bespelen! Ook vindt de jury de vertaling van r. 389 verwarrend. Peleus uit daar zijn vurige wens om zijn zoon terug te zien, terwijl de vertaling luidt “het kwelt mij echt in mijn hart om hem te zien.”

Hans Akkerboom
Deze vertaling leest als een degelijke en toegankelijke tekst, met inlevingsvermogen verwoord. De beschrijvingen zijn beeldend geformuleerd: “Pelion met zijn bladergeruis”, “een schemerig verblijf” en “daar lag ... de centaur in zijn volle lengte uitgestrekt.”
Enig probleem heeft de jury wel met de keuze van de werkwoordstijden in r. 397-398. Het gaat hier duidelijk om een beschrijving van de situatie die de Argonauten aantreffen in de grot (Achilles staat te spelen, de centaur ligt te genieten), terwijl de vertaling suggereert dat Achilles juist begint te spelen als zij binnentreden, alsof het een welkomstlied betreft.

Bart Bernaert
Deze vertaling onderscheidt zich door een dappere poging zo veel mogelijk de dactylische hexameter te handhaven. Tegenover rake en poëtische formuleringen als “Pelions ruisende woud” (r. 387) en “de wens naar een weerzien” (r. 389) en “sleetse matrassen” (r. 402) staan minder gelukkige vertalingen als het pleonastische “neer op de grond” (r. 394) en “die op Pholoë... gevoed zijn” (r. 380: τρέφομαι is ook in de Ilias vaak ‘opgroeien, leven’).
Lang heeft de jury geaarzeld over de keuze tussen Hans Akkerboom en Bart Bernaert. Uiteindelijk gaven trefzekere, ritmische en poëtische regels de doorslag, zoals die waarin Cheiron beschreven wordt: “Hij is een autoriteit in het recht en remedies van ziektes” (r. 381).

De jury verleent daarom de eerste prijs met veel genoegen aan Bart Bernaert.